>> برنامه مکملیاری آهن و ویتامین دی در مدارس چالشها، ضعفهای اجرایی و راهکارهای پیشنهادی وزارت بهداشت > برنامه ملی مکملیاری آهن و ویتامین دی در مدارس ایران، به عنوان یکی از کلیدیترین مداخلات سلامت عمومی جهت پیشگیری از کمخونی و کمبود ویتامین دی میان نوجوانان، بیش از پانزده سال است که به طور پیوسته اجرا میشود.
با وجود پیشینه طولانی و پوشش گسترده، آمارهای اخیر حاکی از تداوم نرخهای بالا از این کمبودها در میان دانشآموزان است؛ مسئلهای که مقامات وزارت بهداشت را به بررسی ریشهیی دلایل و بازنگری در مکانیزمهای اجرایی وا داشته است. مکانیزم توزیع مکملها در مدارس چگونه است؟ به گفته احمد اسماعیلزاده، مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، این برنامه با هدف پیشگیری از کمبود ریزمغذیها طراحی شده و نه درمان بیماریان.
پروتکل توزیع بر اساس دستورالعملهای ملی و استانداردهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) تدوین شده است مکمل آهن به صورت هفتگی و در طول ۱۶ هفته به دانشآموزان دختر متوسطه اول و دوم ارائه میشود. ویتامین دی برای دختران و پسران فوق ۱۲ سال، به صورت ماهانه با دز ۵۰ هزار واحدی توزیع میگردد.
پارادوکس اجرا و تداوم کمبود نگرانکننده با وجود سالها اجرای برنامه مکملیاری و همزمان اجرای طرح غنیسازی آرد با آهن و اسید فولیک، پیشگیری کامل محقق نشده است. بر اساس دادههای اعلام شده، هنوز حدود ۱۸ تا ۲۰ درصد از دانشآموزان دختر دچار کمخونی و ۵۰ درصد از نوجوانان با کمبود ویتامین دی روبرو هستند.
ان و همکاری هشت دانشگاه دیگر برای ریشهیابی این مشکلات تشکیل شده است. تا انتشار نتایج نهایی مطالعه، عوامل کلیدی شده عبارتند از ۱.
ضعفهای لاجستیک و توزیعی عدم توزیع بهزمان و کامل مکملها در کلیه مدارس، به ویژه در مناطق کمسود و دورافتاده، یکی از موانع اصلی است. قطعیهای زنجیره تامین یا تاخیر در تحویل کالا به مدارس، تداوم مصرف را مختل میکند. ۲. محدودیتهای بودجه و افزایش قیمتها تورم و گران شدن مواد اولیه مکملها در سالهای اخیر، قدرت خرید معاونتهای بهداشتی دانشگاهها را کاهش داده است.
در بسیاری از موارد اعتبار تخصیصیافته برای خرید مکملها با نیاز واقعی همسو نیست و این موضوع مستقیماً بر حجم و کیفیت توزیع تأثیر منفی گذاشته است. ۳. موانع فرهنگی و باورهای نادرست مدیران برخی مدیران مدارس تحت تأثیر گرایشهای طب سنتی یا اطلاعات ناکامل، ضرورت پیشگیری برای همه دانشآموزان را نمیپذیرند و ماكملها را تنها برای افراد مبتلا ضروری میدانند.
این دیدگاه با فلسفه پیشگیری اولیه برنامه در تضاد است و باعث محرومیت گروهی از نوجوانان میشود. ۴. عدم پایبندی و ترس دانشآموزان از مصرف حتی در مواردی که مکملها توزیع میشوند، مصرف واقعی چالشبرانگیز است. ترس از عوارض گوارشی (مانند یبوست، تهوع، اسود شدن مدفوع)، نپسندیدن طعم و بوی قرصها، و عدم آگاهی از اهمیت طولانیمدت این مواد، به ویژه در میان دختران نوجوان، باعث پرتاب یا عدم مصرف منظم میشود.
راهکارهای پیشنهادی وزارت بهداشت برای شکستن مانعها برای مقابله با چالشهای شده، وزارت بهداشت در همکاری با سازمان آموزش و پرورش، چندین اقدام عملیاتی را روی میز مذاکره گذاشته است آموزش اجباری و امتیازدار برای مدیران مدارس برگزاری جلسات آموزشی تخصصی برای مدیران مدارس با حضور کارشناسان تغذیه و بهداشت، به منظور اصلاح نگرشها، اطلاعرسانی درباره ایمنی و اثربخشی مکملها و تشویق به توزیع منظم.
پیشنهاد کلیدی این است که این دورهها در سیستم امتیازدهی مدیران گنجانده شوند تا حضور در آن الزامی و انگیزهدار شود. ارتقای نظارت و پایش اجرا استفاده از سامانههای دیجیتالی برای رصد توزیع و مصرف روزانه/هفتگی در سطح مدرسه، تا شفافیت افزایش یابد و مقصران قطعی توزیع شناسایی شوند.
جستجوی راهکارهای مالی نوین وزارت بهداشت در پی تأمین منابع مالی پایدار از طریق بودجههای یارانههدایتی، مشارکت بخش خصوصی (CSR) و بهینهسازی خرید متمرکز برای کاهش هزینه واحد است. تقویت مشورت تغذیهای در مدارس استقرار مشاوران تغذیه یا مربیان سلامت در مدارس برای پاسخگویی به سوالات دانشآموزان، مدیریت عوارض جزئی و ترغیب به مصرف منظم، به عنوان یک لایه حمایتی نرمافزاری ضروری است.
نتیجهگیری پیشگیری، سرمایهگذاری بر آینده برنامه مکملیاری آهن و ویتامین دی، با وجود چالشها، ستون فقرات پیشگیری از کمخونی و استخوانپریشی در نسل آینده ایران باقی مانده است. عبور از وضعیت موجود نیازمند نه تنها افزایش بودجه، بلکه تغییر فرهنگ سازمانی در مدارس، توانمندسازی مدیران، و مشارکت فعال خانوادههاست.
نتایج مطالعه جامع دانشگاههای پزشکی، نقشه راه اصلاحات ساختاری آینده را ترسیم خواهد کرد تا این برنامه از توزیع کالا به پوشش موثر و پایدار تبدیل شود. >>
