راهکارهای طبیعی و جایگزین دارو برای آرامش اعصاب و روان؛ دیدگاه طب سنتی, بسیاری از افراد برای کنترل استرس و اضطراب به سمت داروهای آرامبخش میروند، اما کارشناسان معتقدند مصرف طولانیمدت و بیرویه این داروها میتواند عوارضی بیش از سود خود داشته باشد. در این گزارش بر اساس گفتگو با دکتر علیرضا یارقلی، متخصص طب سنتی ایران، به بررسی جایگزینهای طبیعی، تغذیهای و رفتاری برای برقراری آرامش روانی میپردازیم.
دیدگاه طب سنتی درباره مصرف داروهای اعصاب دکتر یارقلی تأکید میکند که در طب سنتی مانعی بر مصرف داروهای گیاهی یا شیمیایی وجود ندارد، اما اصل بر این است که عوارض دارو نباید از اثر درمانی آن بیشتر باشد.
در اصطلاح طب سنتی، این عامل ریشهای سبب مقدم نام دارد. وی با یک مثال ملموس این موضوع را تشریح میکند اگر فردی به دلیل مشکلات مالی و تهدید اخراج از خانه دچار استرس شود، مصرف دارو تنها به طور موقت علائم را فرو مینشاند و توانایی تصمیمگیری را حفظ میکند، اما تا زمانی که مسئله اصلی حل نشود، اضطراب برمیگردد. بنابراین دارو باید به عنوان یک کمک موقت و در کنار رفع عامل استرسکننده مصرف شود.
طبقهبندی داروها در طب سنتی و درجات ایمنی در طب سنتی ایران، داروها بر اساس شدت اثر و سمیت به چهار درجه تقسیم میشوند. داروهای درجه ۱ و ۲ دارای سمیت بسیار پایین هستند و برای مصرف عمومی توصیه میگردند. داروهای درجه ۳ و ۴ (مانند داروهای شیمیدرمانی برای سرطان) تحت نظارت دقیق پزشک و برای موارد خاص به کار میروند.
دکتر یارقلی الگوهای زیر را برای القای آرامش پیشنهاد میدهد الگوی ۴-۸-۴ ۴ ثانیه نفس کشیدن، ۸ ثانیه حبس نفس، ۴ ثانیه نفس دادن.
الگوی ۳-۶-۳ ۳ ثانیه نفس کشیدن، ۶ ثانیه حبس، ۳ ثانیه نفس دادن. تنفس یکدرمیان (ناسور) نفس کشیدن از یک منخر و دادن از منخر دیگر به صورت متناوب، که اثر ویژهای بر تعادل سیستم عصبی دارد. انجام این تمرینات به طور منظم، میتواند سطح کورتیزول را کاهش داده و حالت ریلکس را در بدن فعال سازد.
ورزش و آزادسازی بدنی برای ریلکس شدن فعالیتهای بدنی که شامل انقباض و شل عضلات به صورت ترتیبی هستند، پایههای آرامسازی پیشرفته یا ریلکسیشن را تشکیل میدهند. ورزشهایی مانند یوگا، پیلاتس و ایروبیک با ترکیب حرکت، تنفس و تمرکز ذهنی، اثربخشی بالا در کاهش تنش عضلانی و روانی دارند. همچنین ماساژ درمانی به عنوان یک روش لمسمحور، میتواند نقاط تنش را رها کرده و گردش خون را بهبود بخشد.
نقش حیاتی خواب و روابط اجتماعی سازماندهی ساعت بیولوژیک بدن یکی از ستونهای اصلی آرامش است. خواب زود شب (قبل از ساعت ۱۰) و بیداری صبح زود (ساعت ۴ تا ۵) با ریتم کورتیزول و ملاتونین بدن همسو است و تحمل استرس را بالا میبرد. علاوه بر این، تعاملات اجتماعی مثبت، حضور در جمع خانواده و دوستان، و حمایتهای عاطفی، بافرهای طبیعی قوی در برابر اضطراب هستند. تغذیه مقوی اعصاب چه بخوریم و چه اجتناب کنیم؟
غذا در طب سنتی تحت عنوان تدبیر غذا یکی از اصلیترین تدابیر حفظ سلامت است. اصول کلی شامل غذاهای معتدلمزاج خوراکهایی که مزاج آنها به اعتدال نزدیک است، آرامشبخش هستند. اجتناب از غذاهای تحریککننده غذاهای پرادویه، چرب، تفر و بسیار داغ یا سرد، مزاج را به خلل میاندازند و استرس را تشدید میکنند.
خوراکهای توصیهشده آبگوشت، قرمهسبزی، خورش خلال بادام، قیمه نثار، و انواع حلواهای سنتی (مانند حلوا ارده یا حلوای تخممرغ) از نظر طب سنتی مقوی مغز و اعصاب و آرامشبخش هستند. دمنوشهای گیاهی امن و موثر در میان دمنوشها، دمنوش لیمو (بادرنجبویه یا ورون) به عنوان بیعارضهترین و امنترین گزینه برای مصرف روزانه معرفی شده است. سایر دمنوشهای سنتی آرامشبخش عبارتند از اسطخودوس مقوی حافظه و آرامشبخش.
گل گاو زبان آرامشدهنده قوی، اما ممنوع برای بیماران فشار خون بالا به دلیل احتمال افزایش فشار خون. سنبل تیو (والریان) مهیج خواب و کاهشدهنده اضطراب. ارومתרاپی اثر فوری بوی و عطر بر مغز سیستم بویایی تنها حسی است که مستقیماً به سیستم لیمبیک (مرکز احساسات در مغز) متصل است؛ بنابراین عطرها سریعترین اثر را بر حالت روانی دارند. دکتر یارقلی موارد زیر را ذکر میکند بوهای آرامشبخش فوری بوی خیار، سیب، به تازه، پرتقال و نارنگی.
بوییدن یک تکه خیار میتواند در عرض ثانیهها حالت را تغییر دهد. اصل انتخاب عطر عطرهای گرم و تر (مانند گلاب، عود، مشک) به سمت اعتدال سوق میدهند. عطرهای سرد و خشک معمولاً برای آرامش مناسب نیستند، مگر در اوج گرما که عطر سرد میتواند خنککننده باشد. نتیجهگیری مدیریت استرس و اضطراب نیازمند رویکردی چندجانبه است.
دارو میتواند در مراحل حاد ضروری باشد، اما برای درمان ریشهای و پیشگیری، ترکیب تنفس عمیق، ورزش منظم، خواب به موقع، تغذیه معتدل، دمنوشهای گیاهی مناسب و ارومתרاپی استراتژی پایدار و بیعارضهای را فراهم میآورد. پیش از شروع هر مکمل یا داروهای گیاهی، مشورت با متخصص طب سنتی ضروری است.
