راز رنگ دندانها و لثهها ارتباط عجیب مزاج با زیبایی لبخند, آیا تا به حال به این فکر کردهاید که چرا برخی افراد با مراقبت کامل، دندانهای زرد یا تیره دارند در حالی که دیگران بدون استفاده از مواد سفیدکننده، دندانهای درخشان و سفیدی دارند؟ پاسخ این پرسش در پزشکی سنتی ایران در مفهوم مزاج نهفته است.
برخلاف باور رایج که کیفیت دندان (جنس دندان) عامل اصلی رنگ و سلامت آن است، تحقیقات و مشاهدات نشان میدهد مزاج فرد نقش تعیینکنندهتری در رنگ طبیعی دندان و لثه ایفا میکند. ارتباط مستقیم مزاج با رنگ دندان در طب سنتی، هر عضو بدن مزاج خاصی دارد و دندانها از این قاعده مستثنی نیستند.
تیرهتر، متمایل به زردی یا خاکستری دیده میشوند و فاقد سپیدگی طبیعی هستند.
مزاج سوداوی دندانها رنگ تیرهای دارند اما از نظر ساختاری سخت و مقاوم هستند و کمتر دچار پوسیدگی میشوند. مزاج بلغمی این افراد معمولاً دندانهای کاملاً سفید و درخشان ذاتی دارند. نکته مهم این طبقهبندی مربوط به رنگ ذاتی دندان است و شامل تغییر رنگ ناشی از پوسیدگی، ترمیمهای زیبایی (بلیتچینگ، کامپوزیت) یا عدم بهداشت نمیشود.
رنگ لثه؛ آیینهای برای تشخیص مزاج دندان در صورت سالم بودن لثه (بدون التهاب، عفونت یا بیماری لثه)، رنگ لثه میتواند مؤشر دقیقی برای تشخیص مزاج دندان باشد لثه زرد نشاندهنده مزاج صفراوی. لثه سفید/فیک نشاندهنده مزاج بلغمی. لثه قرمز نشاندهنده مزاج دموی. لثه تیره/کبود نشاندهنده مزاج سوداوی. آیا مزاج بر آسیبپذیری دندان (پوسیدگی) تأثیر دارد؟ تأثیر مزاج بر میزان آسیبپذیری دندان، به ویژه پوسیدگی، بسیار محدود و پایین است.
دلایل اصلی پوسیدگی و مشکلات دندانی عبارتند از عدم رعایت بهداشت دهان و دندان. عدم رعایت اصول حفظالصحه تغذیهای. ترشحات پشت حلق (پست نزال دراپ) و مشکلات سینوسی که درمان نشدهاند. مشکلات گوارشی، رفلاکس اسیدی و استفراغ مکرر (اسید معده مینای دندان را فرسایش میدهد). خواب بلافاصله بعد از غذا، به ویژه خوراکهای نفاخ (مبخرات).
البته در میان مزاجها، افراد با مزاج صفراوی یا سوءمزاج صفراوی، استعداد کمی بیشتر برای پوسیدگی دارند، اما این عامل تعیینکننده نیست. چرا با مسواک زدن منظم هم دندان پوسیده میشود؟ بسیاری از مراجعان دندانپزشکی روزانه سه بار مسواک میزنند اما همچنان دچار پوسیدگی هستند.
یک بار مسواک زدن صحیح، با تکنیک مناسب، مسواک مخصوص، و برای مدت زمان کافی، بسیار موثرتر از چند بار مسواک زدن نادرست است. همچنین رژیم غذایی، درمان مشکلات گوارشی و سینوسی، و استفاده از خلال دندان، نقش حیاتی دارند. اسطوره جنس دندان و ارثیت پوسیدگی باور رایج که دندان من گچی/آهکی است یا مادرم هم دندان بد داشت، پس من هم ارث بردهام علمی و صحیح نیست.
جنس دندان (ترکیب معدنی و ساختاری) در تمام انسانها یکسان است. تنها تفاوت در سازماندهی کریستالهای مینا و چیدمان دندانهاست. تحقیقات ثابت کردهاند که کمی یا زیاد بودن مواد معدنی در آغاز پوسیدگی تأثیر تعیینکننده ندارد. علت اصلی خرابی دندانها، عدم آگاهی و رعایت نکردن اصول بهداشتی، تغذیهای و درمانی است. چرا برخی بدون مراقبت، دندان سالم دارند؟ این موضوع به سازماندهی فضایی دندانها برمیگردد.
افرادی که دندانهای با فاصله (دیاستما) دارند، تجمع غذا در بین دندانها کمتر است و تمیز کردن آنها آسانتر است. در مقابل، دندانهای فشرده و به هم چسبیده، مکانهای نگهداری غذا و باکتری بیشتری ایجاد میکنند و مستعد پوسیدگی نهفته (بین دندانی) هستند که زودتر مشخص نمیشوند. دهانشویههای طبیعی و گیاهی؛ درمانهای سنتی برای سلامت دهان استفاده از دهانشویههای گیاهی به عنوان مکمل بهداشت دهان، اثرات درمانی و پیشگیرانه قابل توجهی دارد.
مهمترین آنها عبارتند از بابونه ضد التهاب قوی. جوشانده آن (تنها یا با پوست انار) برای لثههای ملتهب عالی است. سماق ضد میکروب دهانی. مخلوط با آب جوش برای پیشگیری از عفونت. ترکیب سماق، گرد غوره برای درمان زخم، آفت و خونریزی لثه موثر است. نعناع، پونه، آویشن مؤثر بر پلاک دندانی و ضدعفونیکننده فضای دهان (معمولاً پیشگیرانه). ترکیب با بومادران نیز مفید است.
سواک (چوب مسواک) عصاره جوشانده چوب مسواک (اراک، زیتون، مخمل) اثر پیشگیرانه و درمانی فوقالعادهای دارد دندان را سفید و ضدعفونی میکند، از پوسیدگی، پلاک و خونریزی لثه جلوگیری کرده، لثه را تقویت و دندان را استحکام میبخشد. میخک بهترین مسکن طبیعی برای بیحسی و دنداندرد. دهانشویه عصاره میخک تسکین فوری میدهد. پوست انار و رب انار داروی ارزان و فوقالعاده برای عفونتها، زخمها، آفتها، سستی و خونریزی لثه، و از بین بردن لقی دندان.
نگه داشتن دانه یا پوست انار در دهان، سیستم دندانی را تقویت میکند. برای سالمندان با لثه تحلیل رفته، قالب پوست انار روی اثه توصیه میشود. گلاب، سرکه و گل سرخ ترکیب عالی برای بدبوی دهان، کریپتهای لوز، عفونتها، سستی لثه، خونریزی، لقی و آفتها. (نسبت پیشنهادی ۵ قسمت گلاب، ۱ قسمت سرکه، کمی گل سرخ). در صورت سوزش، فقط از گلاب استفاده کنید. در صورت حساسیت دندان، مقدار سرکه را کاهش دهید.
زیره سبز و آب نمک غرغره جوشانده زیره سبز و محلول آب نمک برای ضدعفونی کردن دهان و گلو بسیار مفیدند. فلوس و تخم گشنیز مؤثر در درمان برفک نوزادان (مالش روی لثه) و آفتهای بزرگسالان. نحوه تهیه صحیح عصاره گیاهی (دهانشویه) جوشاندن گیاه را با آب متناسب روی شعله کم ۳۰ دقیقه بجوشانید، صاف کنید، خنک کنید و مصرف کنید. در یخچال نگهداری شود و حداکثر ۲-۳ روز دوام میآورد (ترجیحاً روزانه تازه تهیه شود).
عرقیات اگرچه عرقیات بازار قابل استفادهاند، اما به دلیل عدم اطمینان از فرآیند تولید، توصیه نمیشوند. نکات طلایی برای حفظ سلامت دندان (از منظر طب سنتی و مدرن) دمای دهانشویه از مواد دند (از نظر دمایی) و تند استفاده نکنید؛ باعث ناهمواری مینا، تجمع چرک، تغییر رنگ و آسیب به لبه لثه میشوند. ابزار بهداشتی مسواک نرم، خمیر دندان بدون مواد سفیدکننده (مفرس مینا)، و خلال دندان/نخ دندان استاندارد استفاده کنید.
تکنیک خلال دندان به گونهای خلال بزنید که به دندان و بافت اطراف آسیب نرسد. چوب مسواک سنتی چوبهایی با قابلیت قبض و تقویت (اراک، زیتون، مخمل) که دندان را جلا میبخشند. اطمینان از اصالت چوب حیاتی است؛ بخش مصرف شده بعد از هر استفاده بریده شود. مراقبت شبانه برای جلوگیری از سایش دندان در خواب، دندان را با روغن مناسب مزاج چرب کنید مزاج گرم (روغن گل سرخ، آس)، مزاج سرد (روغن ناردین، اذخر، بابونه، مصطکی).
نتیجهگیری زیبایی و سلامت دندانها تنها به ژنتیک یا جنس دندان بستگی ندارد. شناخت مزاج بدن، رعایت اصول بهداشت صحیح، مدیریت مشکلات گوارشی و تنفسی، و بهرهگیری از داروهای طبیعی، کلیدهای اصلی یک لبخند سالم و زیبا هستند.
